KOBİ'ler, dinamik bir ekonominin oluşturulmasında ve yeni istihdam fırsatlarının yaratılmasında önemli bir rol oynamaktadır. Yapılan pek çok ulusal ve sınır ötesi anket, "Finansmana Erişim" konusunun KOBİ'lerin en önemli sıkıntısı olduğunu gösteriyor.

-  Yeni Basel Sermaye Uzlaşısı (Basel-II), bankaların sermaye yeterliliklerinin ölçülmesine ve değerlendirilmesine ilişkin olarak Basel Bankacılık Denetim Komitesi tarafından yayımlanan ve yakın tarihte birçok ülkede yürürlüğe girmesi beklenen standartlar bütünüdür. Basel Bankacılık Denetim Komitesi, Isviçre'nin Basel kentinde yerleşik Uluslararası Takas Bankası (Bank for International Settlements - BIS) bünyesinde faaliyet gösteren, gelişmiş ülkelerin merkez bankaları ve bankacılık denetim otoritelerinden yetkililerin katılımıyla oluşturulan ve bankacılık konusunda istişari mahiyetli olarak uluslararası standartları yayımlayan komitedir.

- Basel-II bankalarda etkin risk yönetimini ve piyasa disiplinini geliştirmek, sermaye yeterliliği ölçümlerinin etkinliğini artırmak ve bu sayede sağlam ve etkin bir bankacılık sistemi oluşturmak ve finansal istikrara katkıda bulunmak için sunulmuş önemli bir fırsattır.

- Basel-II içerisinde sermaye yükümlülüğünün nasıl hesaplanacağı, maruz kalınan risklerin nasıl yönetileceği, sermaye yeterliliğinin nasıl değerlendirileceği ve nasıl kamuya açıklanacağına ilişkin hükümler mevcuttur.

- Basel-II içerisinde risk ölçümüne ilişkin olarak basit aritmetiğe dayalı standart yöntemler ile kredi, piyasa ve operasyonel riske ilişkin istatistiki/matematiksel risk ölçüm metotlarını içeren yöntemler bulunmaktadır.

- Basel-II süreci aslında risk yönetimine ilişkin son yıllarda gözlemlenen gelişmelerin bir devamı niteliğindedir ve gelişmiş ülkelerde sektör standardı olarak yürütülen uygulamalar Basel-II ile birlikte mevzuat şekline dönüşmüştür.

2. BASEL-II'NİN ORTAYA ÇIKIŞ SÜRECİ NASİL GELİŞMİŞTİR?

Gelişmiş ülkelerin merkez bankaları ve bankacılık denetim otoritelerinden yetkililerin katılımıyla oluşturulan Basel Bankacılık Denetim Komitesi, 1988 yılında farklı ülkelerde uygulanan sermaye yeterliliği hesaplama yöntemlerini birbirleriyle uyumlu hale getirmek ve bu konuda uluslararası platformda geçerli olacak asgari bir sektör standardı oluşturmak amacıyla Basel-I olarak adlandırılan Sermaye Yeterliliği Uzlaşısını yayımlamıştır. Söz konusu Uzlaşı, başta G-10 ülkeleri olmak üzere birçok ülke denetim otoritesince kabul görmüş olup, şu an itibariyle 100'den fazla ülke, sermaye yeterliliği hesaplama yöntemlerini Basel-I'i temel alarak oluşturmuş durumdadır.

Bir takım dezavantajlar taşımasına rağmen şu an için uluslararası bir sektör standardı haline gelmiş olan Basel-I'i temel alan bir sermaye yeterliliği ölçüm yöntemi, 1989'da yayımlanan ve üç yıllık bir geçiş sürecini de içeren düzenleme  ile ülkemizde de uygulanmaya başlanmıştır.

Sadece kredi risklerini dikkate alan Basel-I'in yayımlanmasının ardından, bankaların finansal yapılarında piyasa risklerinin de oldukça önemli bir rol üstlendiği hususunun daha iyi anlaşılması ve sektörde ortaya çıkan gelişmeler paralelinde, Basel Bankacılık Denetim Komitesi tarafından piyasa risklerinin sermaye yeterliliğine dahil edilmesini içeren bir doküman üç yıllık bir çalışma neticesinde son hali verilerek 1996 yılında yayımlanmıştır.

Bu çerçevede ülkemizde de ilk olarak Şubat 2001 tarihinde yürürlüge giren Bankaların Sermaye Yeterliliğinin Ölçülmesine ve Değerlendirilmesine Ilişkin Yönetmelik  ile piyasa riskleri de ilk olarak sermaye yeterliliği ölçümlerine dahil edilmiştir.

Basel Komitesi, finansal piyasalarda meydana gelen gelişmeleri ve Basel-I'in sermaye yeterliliği ölçümüne ilişkin eksikliklerini dikkate alarak Haziran 1999'da Yeni Basel Sermaye Yeterliliği Uzlaşısına (Basel-II) ilişkin ilk istişari metni yayımlamıştır. Ardından 2001 yılı başında ikinci istişari metin Nisan 2003'te ise üçüncü istişari metin  yayımlanmıştır. Söz konusu istişari metinler, gerek ülke denetim otoritelerinden gerekse bankalar ve diger ilgililerden  alınan yorumlar çerçevesinde revize edilerek yenilenmiş ve Basel-II'ye ilişkin nihai metin Haziran 2004'te yayımlanmıştır.

3. BASEL-II'NİN BASEL-I'DEN FARKI NEDİR?

- Basel-I'de yer alan, kredi riski açısından sermaye yükümlülüğünün OECD ülkesi olup olmama kriterine göre belirlenmesi prensibine dayanan "kulüp kuralı (club rule)" Basel-II ile birlikte kaldırılmaktadır.

- Basel-II'de kredi riski, krediyi alan tarafların derecelendirme notlarına göre belirlenmektedir. Basel-II'de yer alan bazı yöntemler bağımsız derecelendirme şirketleri (ör. Standard&Poors, Fitch, Moodys, vb) tarafından verilen derecelendirme notlarını kullanırken, bazı ileri yöntemlerde -bankacılık denetim otoritesi iznine tabi olmak üzere- bankaların kendi değerlendirmelerine dayanarak verdikleri derecelendirme notları dikkate alınmaktadır.

- Basel-I'de sadece kredi ve piyasa riskleri için sermaye zorunluluğu bulunmaktadır. Basel-II'de ise bu risklere ilaveten operasyonel risk sermaye yükümlülüğü de eklenmiştir. Basel-II'de operasyonel risk, yetersiz veya aksayan iç süreçler, insanlar ya da sistemler ya da harici olaylar sonucu ortaya çıkan zarar riski olarak tanımlanmakta (örneğin zimmet, deprem, bilgi işlem arızası sonucu ortaya çıkan zararlar) ve bankalardan bu riskleri için de sermaye bulundurmaları istenmektedir.

- Basel-II içerisinde bankaların sermaye yeterliliklerini kendilerinin değerlendirmesi istenmekte ve hem sermaye yeterliliği hem de bankanın kendisini değerlendirme sürecinin bankacılık denetim otoritesi tarafından denetlenmesi ve değerlendirilmesi istenmektedir.

- Basel-II kapsamında sermaye yeterliliğine ilişkin olarak Basel-II'ye özgü detaylı bilgilerin kamuya açıklanması zorunluluğu getirilmektedir. Bu husus Basel-I'de yer almamaktadır.

4. BASEL-II'NİN AVRUPA BİRLİĞİ SÜRECİNDEKİ YERİ NEDİR?

- Avrupa Birliği, Basel-II hükümlerini 2007 yılında tüm bankaları ve menkul kıymet şirketleri için uygulamayı planlamaktadır.

- Basel-II'ye hazırlık süreci Avrupa Birliği normlarına uyum çerçevesinde de ele alınmak durumundadır. Basel-II'ye uyum dolaylı olarak Avrupa Birliği standartlarına da uyumu sağlayacaktır.

5. BASEL-II ÜLKEMİZ İÇİN FAYDALI MI YOKSA ZARARLI MIDIR?

- Olumlu ve olumsuz etkileri birlikte değerlendirildiğinde Basel-II ülkemiz açısından daha sağlam ve daha etkin bir bankacılık sistemi için sunulmuş bir fırsat olarak görülmektedir. Esasen, uluslararası düzeyde yapılan çeşitli anket sonuçlarına göre yüzden fazla ülkenin Basel-II'yi uygulamaya hazırlandığı görülmekte ve bu çerçevede Basel-II'nin kısa süre içerisinde yaygın uygulama alanı bulması beklenmektedir. Bu husus dikkate alındığında, Basel-II hükümlerini uygulamamanın, Basel-II ile ortaya çıkması muhtemel olumsuz etkileri ortadan kaldırmayacağı, aksine Basel-II'ye makul bir sürede geçmemenin ilave bir takım maliyetleri olabileceği değerlendirilmektedir.

- Genelde risk yönetimi tekniklerinin gelişmesi özelde de Basel-II ile beklenen başlıca faydalar şunlardır:

• o Bankalarda risk yönetiminin etkinliğinin artması
• o Bankaların aracılık fonksiyonlarını daha etkin biçimde yerine getirmesi
• o Bankaların sermaye düzeylerinin maruz kaldıkları risklere paralel olması
• o Bankalar tarafından kamuya açıklanacak bilgiler aracılığıyla piyasa disiplininin artması
• o Bankaların müşterileri konumundaki şirketlerin kurumsal yönetişim yapılarında iyileşme

- Basel-II, teknik seviyesinin yüksek olması sebebiyle insan kaynağına ve bilgi işlem alt yapı unsurlarına önemli düzeyde yatırım yapılmasını da gerektirmektedir.

- Basel-II ile birlikte ortaya çıkacak etkilerin bir kısmı, ülkemiz bankalarının Basel-II kurallarına tabi tutulup tutulmamasından bağımsız olarak ortaya çıkabilecektir. Örneğin, ülkemiz Hazinesine veya bankalarımıza fon sağlayıcısı konumunda olan veya bankalarımız ile işlem yapan yabancı bankaların Basel-II kurallarına tabi olması, Basel-II'nin bir takım sonuçlarının ortaya çıkması için yeterli olacaktır.

- Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) Basel-II ile birlikte ortaya çıkabilecek olumsuzlukların asgariye indirilmesi için çeşitli çalışmalar yapmakta ve kararlar almaktadır (Basel-II içerisinde ülke denetim otoritelerinin tercihine bırakılan sınırlı sayıdaki alanda ulusal inisiyatiflerin ne yönde kullanılacağı hususu bu ilke çerçevesinde değerlendirilmektedir).

6. BASEL-II'NİN REEL SEKTÖR İLE İLİŞKİSİ NEDİR?

- Bankalarda risk yönetimi kültürünün daha da gelişmesinin, dolaylı olarak, bankaların müşterisi konumunda olan reel sektör firmalarını da etkileyecek olması aşikardır. Basel-II risk yönetiminde ortaya çıkan gelişmelerin devamı olarak bu süreci daha da pekiştirecektir. Esasen bilançoları şeffaf olmayan ve yeterince kurumsallaşmamış reel sektör firmalarının bankalarla yaşayabilecekleri sorunlar, Basel-II uygulamasından bağımsız olarak, uluslararası standartlara yükseltilmesi zarureti bulunan risk yönetimi uygulamalarının da doğal ve zaruri bir sonucu olarak görülmelidir.

- Basel-II, derecelendirme notu bulunmayan şirketler için mevcut duruma herhangi bir değişiklik getirmemektedir. Ancak, Basel-II ile birlikte yüksek derecelendirme notuna sahip şirketler diğerlerine göre daha avantajlı konuma geçecektir.

- Bu hususun, şirketlerde kurumsal yönetişimin artması ve kayıtdışılığın azalması yönünde doğal bir teşvik mekanizması oluşturması beklenmektedir.

7. TÜRK BANKACILIK SİSTEMİ BASEL-II'YE HAZIR MI?

- Türk bankacılık sektörü şu an itibariyle tam olarak Basel-II'ye hazır olmamakla birlikte Basel-II'nin uygulanabilmesi yolunda önemli mesafe kaydedilmiştir ve mevcut eksikliklerin giderilmesi ve olası sorunların aşılması yönündeki çalışmalar devam etmektedir.

- BDDK bu konuda bankalar ve diğer ilgili taraflar ile yakın işbirliği içerisinde çalışmalarını devam ettirmektedir.

- BDDK, Basel-II'yi uyulması gerekli şekli bir düzenleme ve bir hesaplama aracı olarak değil, bankaların risklerini daha iyi yönetmelerini sağlamaya yönelik bir stratejinin temel yapıtaşı olarak görmektedir.

Basel II'nin etkisinin KOBİ sektörü için finansman olarak daha geniş bir bağlamda ele alınması gerekmektedir. KOBİ'lerin dinamik bir ekonominin oluşturulmasında ve hem AB'de hem de diğer MAP ülkelerinde özellikle yeni istihdam yaratılmasında önemli bir rol oynadıkları yaygın olarak kabul edilmektedir.

Ancak, bankalar mali değerlendirme için KOBİ'lere genel kabul gören uluslararası standartları uyguladığında KOBİ'ler sermaye yetersizliğine sahip gözükmekte ve borçlanma finansmanı bulma ve risk sermayesi ya da ikinci derecede borç elde etme konusunda ciddi sorunlarla karşı karşıyadır.

Basel II Uyumu, bankaların sermaye tahsisini bankanın kredi verme riski özellikleriyle uyumlandırmayı amaçladığından, KOBİ sektöründe yeni düzenlemelerin borçlanma maliyetini artıracağı hatta karşılanması daha da zor engel kriterleri getireceği hatta bazı piyasalarda KOBİ sekörüne tanınan kredi kolaylıklarında indirime neden olacağı yolunda endişeler var. 

Bankaların KOBİ'leri nasıl yeniden değerlendireceği konusundaki değişiklikler arasında:

• İç Derecelendirmeye Dayalı Yaklaşım (Internal Ratings Based Approach) kullanan bankaların 50 milyon €'ya kadar yıllık cirosu olan KOBİ'lere kredi vermek için daha düşük bir sermaye şartı uygulamasına izin verilecek.
• Küçük işletmelere kredi verme işini havuz bazında gruplandıran ve yöneten bankalar bu varlıklara perakende kredi satışı olarak değerlendirebilecek ve böylelikle tercihli bir risk-ağırlık eğrisinden faydalanabilecekler.
• Hali hazırdaki düzenlemelere göre daha geniş çaplı senet ve garanti seçeneğine izin verilecek, bu sayede bankaların bu türden teminatlı kredilerde tahsis edilmesi gereken sermaye miktarını düşürmesine imkan tanınacak. Bu durum, özellikle KOBİ kredi sektörüyle doğrudan ilişkilidir.
  
   

KOBİ'lerin bankaları kabul edilebilir bir risk aldıklarına ve dolayısıyla kendilerine verilen finansman üzerinden makul bir geri ödeme yapacaklarına ikna etmeleri gerekmektedir.

Basel II, iç risk değerlendirmesi için gelişmiş kredi derecelendirme araçları sunar. KOBİ'lerin yeni kredi derecelendirme sistemine uygun olarak finansmana erişimlerini artırmak amacıyla mevcut yaklaşımlarını gözden geçirmeleri gerekmektedir.

İç derecelendirme yaklaşımını kullanan bankaların, KOBİ'ler dahil kurumsal müşterilerinden daha fazla bilgi ve açıklama almaları gerekecektir; bu müşterilerin bu bilgilere neden ihtiyaç duyulduğunu ve yeni şartlara uymak için nasıl hazırlık yapabileceklerini anlamaları önemlidir.

BASEL II STANDART YÖNTEM

• KOBİ TANIMI

Yıllık toplam satış cirosu EUR.50.000.000.-'yu geçmeyen firmalar

• PERAKENDE/KURUMSAL FİRMA TANIMI

Bir bankadaki toplam kredisi(nakit + gayrinakit) EUR.1.000.000.- altında olan firmalar "Perakende Portföy" bu tutarın üzerinde olan firmalar "Kurumsal Portföy" kapsamında değerlendirilecektir.

BASEL II GELİŞMİŞ YÖNTEM

İki ana unsura dayalı olarak belirlenen derecelendirme notu (rating) bankaya bu firmaya verilecek kredinin taşıdığı riski gösterecek ve bankanın bu işlem sonucu tutması gereken sermayenin belirlenmesinde veri olarak değerlendirilecektir.

1 - Kredi Kullananın Risk Seviyesi,

• n Finansal Veriler (bilanço, gelir tablosu vb.)
• n Niteliksel Faktörler (yönetici ve ortakların geçmişi, yönetim ve organizasyon yapısı, iş becerisi, Pazar payı, ithalat-ihracat, ürün/hizmet gelişimi, mevcut işkolundaki faaliyet süresi vb.)

2 - Kredi İşleminin Risk Seviyesi,

• İşlemin türü,
• Teminatı,
• Vade,
• Para birimi

BASEL II FİYATLAMA

• Firmanın risk ağırlığı yükseldikçe (yada derecelendirme notu düştükçe)
• Banka hem daha çok risk alacak ,hem karşılık olarak daha çok sermaye tutacak
• Daha çok kaynağını getiriden mahrum bırakacak,

Bu durum fiyatlamayı etkileyecektir.

BASEL II TEMİNAT

Standart Yöntem uygulaması sırasında tercih edilecek teminatların aşağıdaki gibi olacağı görülmektedir;

• - Nakit, Mevduat veya Mevduat Sertifikası,
• - Altın,
• - Borçlanma Senetleri (borçlunun ratingine göre)
• - Ana Endeksdeki (İMKB 100) Hisse Senetleri,
• - Yatırım fonları,
• - Ana endeks dışında, fakat düzenlenmiş piyasalarda işlem gören senetler,
• - Ana endeks dışında, fakat düzenlenmiş piyasalarda işlem gören senetleri de barındıran fonlar,
• - Taşınmaz mal ipoteği (ipotek karşılığı kredinin şartları ipoteğin ikamet amaçlı veya ticari amaçlı bir mülk üzerinde olmasına göre değişmektedir.)

Teminat konusunda, ülkemizde kredi teminatı olarak ağırlıklı tercih edilen;

• - ortak kefaleti,
• - grup firmaları kefaleti,
• - müşteri çek ve senetleri

Basel II'de risk azaltıcı teminat olarak yer almamaktadır.                                 
 

HAZIRLAYAN

MEHMET ZEKİ AYDUK
BİRLİK KREDİ FİNANS VE SİNERJİ ODAĞI BİRİMİ SORUMLUSU